Kataleksa

Kataleksa – w wierszu iloczasowym zjawisko skrócenia stopy kończącej wers lub o jedną lub dwie sylaby stanowiące część lub całość tezy. W wierszu sylabotonicznym zjawisko skrócenia stopy kończącej wers lub o jedną lub dwie sylaby nieakcentowane. Stopa w ten sposób skrócona nazywa się stopą katalektyczną, a metrum, w którym to zjawisko występuje - metrum katalektycznym. Redukcja katalektyczna dotyczy wyłącznie stóp kończących się tezą (w wierszu iloczasowym) lub sylabami nieakcentowanymi (w metrach akcentuacyjnych): amfibrachu, daktylu, peonu trzeciego i trocheju. Daktyl i jonik a maiore może podlegać, oprócz zwykłej kataleksy, tzw. kataleksie dużej (zwanej też kataleksą podwójną lub brachykataleksą), w wyniku której zredukowane zostają dwie ostatnie sylaby tezy. W polskim sylabotoniku kataleksa dotyczy najczęściej klauzuli wersu, niekiedy występuje przed średniówką. Przykład czterostopowca trocheicznego z kataleksą w poezji angielskiej (pierwsze trzy wersy, wytłuszczonym drukiem – sylaby akcentowane): Through the / forest / have I / gone.But A- / thenian / found I / none,On whose / eyes I / might ap- / proveThis flow- / er's force / in stir- / ring love.(W. Shakespeare, Sen nocy letniej, akt II, scena III, fragment jednego z monologów Puka) Stopy zakończone sylabą akcentowaną (anapest, jamb) mogą podlegać hiperkataleksie, czyli stopa taka umieszczona w klauzuli wersu lub będąca ostatnim elementem członu wersowego może zostać rozbudowana o jedną sylabę nieakcentowaną. Jeżeli ostatnia stopa wersu lub członu wersowego jest pełna – mówi się o akataleksie. W wierszu Adama Mickiewicza Chór strzelców, napisanym amfibrachicznym dwustopowcem, w zwrotce pierwszej wersy są akatalektyczne (sSssSs), a w zwrotce drugiej na przemian akatalektyczne i katalektyczne (sSssS): Śród opok i jarów,I plonów i głogów,Przy dźwięku ogarów,I rusznic i rogów; Na koniu, co w cwale Sokoli ma lot, I z bronią, co w strzale Huczniejsza nad grzmot: Natomiast w Odzie do radości Friedricha Schillera wersy nieparzyste są trocheiczne czterostopowe akatalektyczne (SsSsSsSs), a wersy parzyste również trocheiczne czterostopowe katalektyczne (SsSsSsS): Freude, schöner Götterfunken,Tochter aus Elysium,wir betreten feuertrunken,Himmlische, dein Heiligtum!Deine Zauber binden wieder,was die Mode streng geteilt;alle Menschen werden Brüder,wo dein sanfter Flügel weilt.