Roman Dmowski

Autor: Jan Engelgard Dmowski Roman / Дмовский Роман Валентьевич (1864–1939), polityk, ideolog, publicysta, twórca obozu politycznego Narodowej Demokracji (ND), lider Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego, poseł do II i III Dumy Państwowej (1907–1909), prezes Komitetu Narodowego Polskiego (1917–1919), delegat Polski na Konferencję Pokojową w Paryżu (1919), członek Rady Obrony Państwa (1920), minister spraw zagranicznych RP (1923)... Dmowski Roman / Дмовский Роман Валентьевич (1864–1939) , polityk, ideolog, publicysta, twórca obozu politycznego Narodowej Demokracji (ND), lider Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego, poseł do II i III Dumy Państwowej (1907–1909), prezes Komitetu Narodowego Polskiego (1917–1919), delegat Polski na Konferencję Pokojową w Paryżu (1919), członek Rady Obrony Państwa (1920), minister spraw zagranicznych RP (1923). Urodził się 9 sierpnia 1864 r. w Warszawie na Kamionku (Praga) jako syn Walentego Dmowskiego (1814–1884), brukarza, i Józefy z Lenarskich (1831–1914). 13 listopada tego roku został ochrzczony w kościele na Kamionku przez ks. wikariusza Antoniego Tomczaka jako Roman Stanisław. Był jednym z pięciorga dzieci Dmowskich, obok: Juliana Walentego (1857–1918), urzędnika kolejowego, Wacława (1858–1936), Marii (1866–1886) i Jadwigi (1869–1896). Rodzina Dmowskich wywodziła się z drobnej szlachty podlaskiej legitymującej się herbem Pobóg (bracia Julian i Wacław zostali wylegitymowani ze szlachectwa w 1862 r.). W latach 1871–1875 Dmowski uczęszczał do szkółki elementarnej na Pradze. W 1875 r. rozpoczął naukę w III gimnazjum w Warszawie. W piątej klasie założył pierwszą tajną komórkę pod nazwą „Strażnica”, której celem były kultywowanie narodowej tradycji, nauka historii i literatury polskiej. Swoje doświadczenia szkolne wykorzystał, pisząc broszurę Gimnazja rosyjskie w Polsce , opublikowaną w 1893 r. w Paryżu („Wolne Polskie Słowo”, nr 140–147, 149 i 150). Pomimo wzrastającego zainteresowania humanistyką rozpoczął w 1886 r. studia na Wydziale Fizyczno-Matematycznym Uniwersytetu Warszawskiego (sekcja nauk przyrodniczych). Uczył się tam pod kierunkiem twórcy polskiej protozoologii prof. Augusta Wrześniowskiego (1836–1892). W maju 1890 r. zdał egzamin z wynikiem celującym, a po złożeniu rozprawy pt. Przyczynek do morfologii wymoczków włoskowatych (cilia) otrzymał „uczony stopień kandydata nauk przyrodniczych”. W 1891 r. opublikował dysertację pt. Studia nad wymoczkami. O kilku wymoczkach z rzędu „Holotricha”, spotykanych w nalewkach siana („Pamiętnik Fizjograficzny” 1891, t. 11). Ogłoszony jesienią 1893 r. wyrok skazał Dmowskiego na osiedlenie poza terytorium Królestwa Polskiego. Jako miejsce pobytu wybrał on Mitawę (łot. Jelgava ) koło Rygi, gdzie znajdowało się duże skupisko polskiej społeczności. W lutym 1895 r. nielegalnie opuścił Mitawę i przedostał się do Lwowa. 14 lipca tego roku ukazał się tam pod jego redakcją pierwszy numer organu LN – miesięcznika „Przegląd Wszechpolski”. Pismo ukazywało się do 1905 r., w 1901 r. jego redakcja została przeniesiona do Krakowa; w 1895 r. opublikował we Lwowie w nadbitce studium Młodzież polska w zaborze rosyjskim . W tym czasie osiadły w Krakowie Dmowski nawiązał bliskie relacje z elitą intelektualną i kulturalną na terenie Galicji. Jego przyjaciółmi zostali: pisarze Jan Kasprowicz (1860–1926) i Władysław Reymont (1867–1925) oraz działacz narodowy i publicysta Zygmunt Wasilewski (1865–1948). Poznał też prof. Wincentego Lutosławskiego (1863–1954), z którego rodziną związał się na lata. Pomiędzy 1898 a 1903 r. odbywał liczne podróże – do Szwajcarii, Francji, Anglii, Belgii, Włoch i Brazylii. W 1905 r. wobec liberalizacji politycznej w Rosji Dmowski zdecydował się na powrót do Warszawy i rozpoczęcie legalnej działalności publicznej (ostatecznie przyjechał tam już pod własnym nazwiskiem 29 października 1905 r.). 5 listopada tego roku wziął udział w wielkiej manifestacji narodowej na ulicach Warszawy, w której uczestniczyło ponad 100 tys. osób, następnego dnia wygłosił