Romuald Traugutt

Autor: Anna Brus Traugutt Romuald / Траугутт Ромуальд (1826–1864), podpułkownik armii rosyjskiej, generał i dyktator powstania styczniowego 1863 r... Traugutt Romuald / Траугутт Ромуальд (1826–1864) , podpułkownik armii rosyjskiej, generał i dyktator powstania styczniowego 1863 r. Nad Newę przyjechał jako członek (od września 1857 r.) wspomnianej wyżej komisji. Rok później (2 listopada 1858) pisał z niepokojem do kolegi z batalionu Jana Karskiego, że Komisja ma być wkrótce zamknięta. Zamierzał zwrócić się do naczelnika sztabu generała inspektora wojsk inżynieryjnych, Konstantina P. von Kaufmana (1818–1882), o nowy przydział w Królestwie Polskim. W końcu listopada tego roku urodziła się młodsza córka Trauguttów; z myślą o rodzinie nosił się wówczas z zamiarem poszukiwania pracy w Towarzystwie Rosyjskich Kolei Żelaznych. Ostatecznie, pozostając nadal na etacie batalionów saperskich, rozkazem gen. Kaufmana z 25 stycznia 1859 r. odkomenderowany został jako oficer nadetatowy do Zakładu Techniczno-Galwanicznego (ZT-G [ Техническое гальваническое заведение ], później Oficerska Szkoła Elektrotechniczna); 1 stycznia tego roku otrzymał również order św. Anny III kl. Utworzony w roku 1857 ZT-G, podlegając sztabowi głównego inspektora wojsk inżynieryjnych, łączył w sobie jednostkę szkoleniową, badawczą i wojskową, a jego podstawowym zadaniem było wdrażanie do celów wojskowych zjawisk wywołanych przez prąd elektryczny. Odkomenderowani do ZT-G oficerowie musieli znać podstawy fizyki i chemii oraz „w pełni zasługiwać na zaufanie dowództwa”. Traugutt przez dwa lata „pracował po bibliotekach, uczęszczał na wykłady chemii i fizyki profesorów Aleksieja I. Chodniewa [1818–1883] i Emilija Ch. Lentza [1804–1865], robił notaty” (Berg), a w sierpniu 1859 r. polecony przez kierownika ZT-G, generała majora Afanasija N. Wansowicza (1815–1892), został kapitanem. W Petersburgu utrzymywał kontakty ze służącymi w armii rosyjskiej Polakami, m.in. z podpułkownikiem 3. batalionu saperów Telesforem Ostrowińskim (zm. 1859) oraz rodziną pułkownika tegoż batalionu, a następnie generała majora Lwa Ch. Klemensa (zm. 1876). Jak wspominała jego najstarsza córka Anna Korwin-Juszkiewiczowa, prawdopodobnie podczas tego pobytu nad Newą „wykładał strategię wojskową” jednemu z synów Aleksandra II (1818–1881). O ile jest to informacja wiarygodna, jego uczniem był najprawdopodobniej trzeci syn cesarza Władimir Aleksandrowicz (1847–1909), który w dniu urodzin został zaliczony m.in. do Batalionu Saperów Lejb-Gwardii. Gdy wybuchło powstanie styczniowe 1863 r., Traugutt gospodarzył w swoim ostrowskim majątku. Jako były oficer armii rosyjskiej doskonale zdawał sobie sprawę z nikłych szans powodzenia tego zrywu, jednak w końcu kwietnia tego roku, sympatyzując raczej ze stronnictwem „białych”, objął w okolicach Kobrynia dowództwo oddziału. W zeznaniach dotyczących działań powstańczych w tym rejonie pojawia się informacja, że 25 kwietnia 1863 r. „zniknął z Kobrynia, rozpuszczając słuchy, że wyjeżdża do Petersburga”. Po rozwiązaniu swojego oddziału w lipcu 1863 r. udał się do Warszawy, a w sierpniu już w randze powstańczego generała (awansowany 15 tegoż miesiąca) jako agent władz narodowych wyjechał do Galicji i Paryża. Po powrocie i po upadku rządu „czerwonych”, a dzięki poparciu „białych” został 17 października 1863 r. prezesem Rządu Narodowego, stając tym samym na czele struktur Tajemnego Państwa Polskiego. Skupiwszy w swoich rękach całą władzę, podejmował energiczne działania umożliwiające kontynuację powstania. Aresztowany nocą z 10 na 11 kwietnia 1864 r. w Warszawie trafił do X Pawilonu Cytadeli. 19 lipca zapadł wyrok skazujący, a 5 sierpnia 1864 r. Traugutt wraz z czterema towarzyszami został stracony przez powieszenie na stokach tejże cytadeli (egzekucji asystował 30-tysięczny tłum). W roku 1916 ustawiono tam krzyż i pamiątkowy głaz, a w roku 1920 nieopodal nich znaleziono pięć czaszek. W wojsku rosyjskim Traugutt służył siedemnaście lat, w powstaniu – kilkanaście miesięcy