Jaap Speyer

In de filmgeschiedenis zijn vele verschillende lijnen van geografische mobiliteit te onderscheiden. Filmregisseurs zijn de meest zichtbare reizigers. De migratielijnen van filmregisseurs liepen eerst ook andersom: in de jaren tien en vroege jaren twintig trokken vanuit diverse hoeken in Europa vele aankomende filmregisseurs naar Berlijn. Het traject van de ‘enkele reis vanuit Wenen’ bijvoorbeeld kende tal van beroemde passagiers, zoals onder andere Fritz Lang, Billy Wilder, Fred Zinnemann en Edgar Ulmer. Vanuit Moskou kwam Fedor Ozep naar Berlijn, en vanuit Amsterdam (via Kopenhagen en Hamburg) arriveerde in 1917 Jaap Speyer in de Duitse hoofdstad. De Nederlandse filmregisseur Jaap Speyer staat in eigen land vooral bekend om zijn regie van de ‘Jordaan-musical’ De Jantjes (1934), maar hij heeft een veel omvangrijker oeuvre nagelaten. Zijn filmografie telt in totaal 48 titels, die tot stand zijn gekomen tussen 1917 en 1949. Het bijzondere is dat zijn carrière begon in Duitsland, en dan nog wel tijdens de Eerste Wereldoorlog. Als regiedebuut staat de film Wenn Frauen lieben und hassen (1917) genoteerd, Speyer was toen 26 jaar. Samen met zijn vrouw, de Duitse actrice Mia Pankau, was Speyer in Berlijn neergestreken en beiden waren succesvol. Zelfs in de barre omstandigheden van de inflatiejaren (1919-1923) konden ze melodrama’s maken over gedoemde liefdes, films waarin de buitenwereld van oorlogstrauma’s en economische recessie buiten beeld bleef. In totaal heeft Speyer maar liefst veertig zwijgende films kunnen regisseren in Duitsland (zie bijlage 2). Dit is een ongekende prestatie. Natuurlijk, de Duitse filmindustrie bloeide en bood dus veel kansen aan jong talent, maar de toeloop van gelukzoekers uit alle delen van Europa was ook zeer groot. Uit Nederland alleen al kwamen bijvoorbeeld ook Simon Koster, Gerard Rutten en Gerard Duyn naar Berlijn, die met minder succes aan de slag gingen. De filmografie van Speyer kent onvermijdelijk een omslagpunt in 1933, door de opkomst van het nationaal-socialisme. In dat jaar maakte hij zijn laatste film in Duitsland, Kampf um Blond .Hij keerde als een ervaren vakman terug naar Nederland en scoorde met de eerdergenoemde ‘Jordaan musical’ De Jantjes (1934) een groot nationaal publiekssucces. Deze film is onderwerp van de dissertatie van filmhistorica Clara Overduin-Pavoort, verbonden aan de Universiteit Utrecht [NOOT 2]. De Duitse films van Jaap Speyer zijn daarentegen nog zo goed als onbekend gebleven en zijn weinig onderzocht, noch door Nederlandse filmhistorici, noch door hun Duitse collega’s. Dat is jammer, want we hebben het hier over een omvangrijk corpus van ruim veertig films, gemaakt in een periode van elf jaar. Hier volgt een nadere analyse van twee onterecht in vergetelheid geraakte melodrama’s uit de Weimar Republiek, Heddas Rache (1919) en Bigamie (1927). Beide films werden opgevoerd tijdens het Nederlands Filmfestival, in respectievelijk 2006 en 2008 [NOOT 3], maar verder zijn mij geen vertoningen bekend. Heddas Rache is de vierde film van Speyer, in 1919 tot stand gekomen in de Berlijnse studio van Progress Film. De enig overgeleverde kopie hiervan is een onvolledige en zwaar beschadigde Nederlandse distributiekopie, met de titel Vrouwenlijden . Deze distributiekopie is terecht gekomen in het archief van het Eye Filmmuseum. Enkele delen van de film zijn definitief verloren gegaan, daarom zitten in het verhaal veel abrupte overgangen en missen we diverse scènes. Het Eye Filmmuseum heeft de nitraatkopie van Vrouwenlijden overgezet op safety film, zonder verdere ingrepen. We zien nog vele vlekken van chemische ontbinding en andersoortige beschadigingen van het beeld. De volledige restauratie van Vrouwenlijden is van groot historisch belang, want het is een levendig melodrama van internationaal niveau en daarnaast is sprake van een duidelijke binding met Nederland door de nationaliteit van de regisseur. Het is indrukwekkend dat een jonge filmmaker zo snel carrière kon maken i