Jan Potocki

Autor: Jarosław Czubaty Potocki Jan / Потоцкий Иван Осипович (1761-1815), h. Pilawa, polski arystokrata, podróżnik, naukowiec, pisarz i działacz polityczny. Potocki Jan / Потоцкий Иван Осипович (1761-1815) , h. Pilawa, polski arystokrata, podróżnik, naukowiec, pisarz i działacz polityczny. Odebrał z młodszym bratem staranne wykształcenie, obejmujące m.in. kilkuletnią naukę w Genewie i Lozannie (1774–1778). W późniejszych latach uzupełniał je samodzielnie, studiując historię, zaczytując się w literaturze francuskiej i ucząc się języków obcych. W tej ostatniej dziedzinie osiągnął biegłość imponującą współczesnym – jeden z nich stwierdził, że Potocki mógłby pełnić funkcję tłumacza w wieży Babel. Ponieważ część dóbr rodzinnych Potockiego po pierwszym rozbiorze Polski (1772) znalazła się w granicach Austrii, w 1778 r. młody arystokrata wstąpił do armii austriackiej i jako podporucznik kawalerii wziął udział w wojnie o sukcesję bawarską. Wydaje się, że decyzja ta wynikała raczej z konieczności zademonstrowania lojalizmu rodziny niż ze szczególnego zamiłowania do wojaczki, bowiem wkrótce po zawarciu pokoju (maj 1779) Potocki wystąpił o bezterminowy urlop. Kilka następnych lat życia wypełniły mu podróże. Odwiedził m.in. europejskie prowincje Imperium Osmańskiego, Tunis, Egipt, Maltę, Hiszpanię oraz Węgry. W trakcie swych peregrynacji po krajach położonych poza trasą tradycyjnego arystokratycznego Grand Tour nie stronił od ryzykownych przedsięwzięć – np. podczas pobytu na Malcie ubiegając się o przyjęcie do grona kawalerów maltańskich, brał udział w prowadzonych przez zakon i obowiązkowych dla postulantów działaniach w obronie europejskich statków handlowych przed berberyjskimi piratami. W 1781 r. został pasowany na kawalera maltańskiego. W trakcie podróży po krajach leżących w basenie Morza Śródziemnego prowadził badania nad ich historią oraz staranne obserwacje obyczajów ich mieszkańców. Wykorzystał je w publikowanych później w jęz. francuskim relacjach z podroży. W tym samym języku, który znał wówczas zdecydowanie lepiej od ojczystego, wydał swe pierwsze próby literackie, będące efektem fascynacji kulturą i literaturą Wschodu – utrzymane w typowym dla epoki stylu powiastki orientalne. Po krótkim pobycie w kraju lata 1785–1787 spędził, podróżując wraz z poślubioną w Wilanowie w maju 1883 r. żoną Julią z Lubomirskich (1767–1794), córką marszałka wielkiego koronnego Stanisława Lubomirskiego (1722–1783) i Izabeli z Czartoryskich (1736–1816), uznawaną za najpiękniejszą Polkę owych czasów, po Francji, Włoszech, Holandii, Anglii i Szwajcarii. W kwietniu 1788 r. powrócił do kraju. Jako poseł woj. poznańskiego uczestniczył w obradach Sejmu Czteroletniego (1788–1792). Należał do kręgu zwolenników reform wzmacniających państwo, którzy w trakcie obrad starli się z konserwatywną opozycją. Potocki opowiadał się za powiększeniem armii, przeznaczając na ten cel jedną piątą swych rocznych dochodów. Ponieważ zbyt słaba znajomość jęz. polskiego uniemożliwiała mu publiczne wystąpienia, swe poglądy prezentował w broszurach drukowanych w założonej przez siebie drukarni. Działalność polityczna nie pozbawiła go upodobania do podejmowania ryzykownych wyzwań – w 1790 r. stał się polskim pionierem aeronautyki, towarzysząc Jeanowi Blanchardowi (1753–1809) w jego locie balonem nad Warszawą. W sierpniu tego roku wyjechał do Francji. Przemiany polityczne towarzyszące wczesnej fazie rewolucji francuskiej witał z sympatią – w Paryżu uczestniczył nawet w posiedzeniach klubu jakobinów. Radykalny kierunek, który wkrótce przybrały wydarzenia we Francji, budził jednak jego sprzeciw. Po kilku miesiącach, Potocki puścił się w dalszą podróż – przez Anglię, Hiszpanię do Maroka. Do kraju powrócił w początkach 1792 r. Jako ochotnik wziął udział w wojnie z Rosją w obronie przyjętej przez sejm Konstytucji 3 maja. Po przystąpieniu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732–1798) do wspieranej przez Katarzynę II (1729–1796) konfederacji targowickiej skierował do niego list,