meyhane

Farsça mey (şarap) ve hane (ev) sözcüklerinin bireşimi olan meyhane sözcüğü, yalın bir deyişle şarap evi demektir ve tarihte “Şarap satılan ve içilen eğlence yeri” anlamında kullanılmaktadır. Ne var ki, toplumun süreç içinde mey sözcüğünü bütün içkileri, özellikle rakıyı, kapsayacak biçimde kullanmaya başlaması, doğal olarak meyhane kavramının içeriğini de değiştirmiş durumdadır. Günümüzde meyhane, çoğunlukla Rakı içilen yer anlamında kullanılmaktadır. Meyhane kültürünün kaynakları Bizans dönemi ve öncesine dayanmaktadır. Çağının kadim limanı İstanbul fethedildiğinde dünyada meyhaneler şehri olarak biliniyordu. Fatih Sultan Mehmet’in nüfusu dramatik biçimde azalmış ve harabeye dönmüş şehri ihya ederken benimsediği hoşgörü siyaseti, gayrimüslim yaşam biçimlerinin yanı sıra meyhane kültürünü de güvence altına aldı. XVI. yüzyıl divan şairi Kastamonulu Latifî, Tarifname-i İstanbul eserinde, meyhanelerin Tahtakale civarında toplandığını, Galata’nın ise baştanbaşa meyhane olduğunu belirtmektedir. “Galata demek meyhane demektir” diyen XVII. yüzyıl seyyahı Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’de verdiği bilgiler Latifî’yi teyit etmekle kalmaz, şehrin meyhane dokusunun Haliç Limanlarına ve Tarihi Yarımada’nın gayrimüslim mahallelerine yayıldığını da göstermektedir. XIX. yüzyıl mizah yazarı Mehmed Tevfik ünlü meyhane risalesinde kendi devrinin meyhanelerinin listesini çıkarmaktadır. Bu liste 1940’lı yıllarda tarihçi Reşad Ekrem Koçu tarafından başka tarihsel kayıtlara dayanarak geliştirilmiştir. Cumhuriyet dönemi yazarları meyhane alanyazını çağdaş gelişmeleri ekleyerek pekiştirmektedir. Özetle, meyhane kültürünün Roma döneminden günümüze uzanan bir süreklilik gösterdiğini söylemek mümkündür. Osmanlı İmparatorluğu’nda Müslüman halkın içki içmesi yasaktı, ama şarabı kutsal kabul eden gayrimüslimlerin âdetlerine karışılmazdı. Kronolojik bütünlük içinde değerlendirildiğinde, fazla uzun sayılmayacak bazı yasak dönemleri dışında genel bir içki yasağı getirilmedi. Bunda içki, tütün ve kahveden alınan zecriye vergisinin devlet hazinesine önemli bir gelir sağlamasının payı büyüktü. İçki vergileri aynı zamanda meyhaneler loncasını da denetleyen Hamr Emaneti adlı maliye dairesi tarafından tahsil edilirdi. Lonca sisteminde gedik denen işletme ruhsatına sahip olan meyhanelere gedikli meyhane adı verilirdi ve yasal düzenleme gereği bunların sayısı sabitti. Kontenjan açık değilse yeni bir meyhane için gedik almak mümkün değildi. Gedikli meyhanenin mülkiyeti babadan oğula geçerdi, aksi durumlarda gedik loncanın denetiminde yeni sahibine satılırdı. Ancak her başvuruna gedik verilmez, usta-çırak eğitimine dayanan bir zanaat olarak görülen meyhanecilik mesleğinde tecrübe sahibi olma şartı aranırdı. Kanuni, I. Ahmet ve IV. Murat dönemlerinde uygulanan içki yasaklarında gedikli meyhaneler kapanmış, yasak kalktığında gedik yeniden eski sahiplerine verilmişti. Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nin 1630 yılında yazılan ve sadece İstanbul’u konu alan birinci cildine göre, IV. Murat’ın şiddetli içki yasağının hemen öncesinde İstanbul’da faaliyette olan binden fazla gedikli meyhane altı bin kişiyi istihdam ediyordu. Gedikli meyhaneler, Abdülaziz döneminde (1861-1876) yapılan yasal düzenlemeden sonra, gediğe vurulan mühürden ötürü selatin meyhaneleri adıyla anılmaya başlandı ve II. Meşrutiyet döneminde loncaların kaldırılmasıyla tarihe karıştı. Osmanlı döneminde kaçak çalışan gediksiz meyhaneler de vardı. Bakkal, manav, aşevi, işkembeci, turşucu vs. gibi içki satma izni olmayan, ama çenesi sıkı müdavimlerine gizlice içki sunan bu mekânlara koltuk meyhanesi denirdi. Daha çok yoksul kesimlerin rağbet ettiği koltuk meyhaneleri, dükkânın asıl müşteriler tarafından görülmeyen bir köşesinde hizmet verirdi. XVII. yüzyıl vakanüvisi İbrahim Peçevî devlet büyükleri ve bürokratların gizlice gittiği koltuk meyhanelerinden söz eder, bunlara kibar koltuğu denilmektedir. Öte yandan, bazı akademik çalışmalarda zecriye defterlerinde koltuk adı altında resmi kayıtlar tespit edildi, bu da en